Bố cục không gian kiến trúc đô thị

Mỗi khu vực dân cư, mỗi khu vực chức năng trong đô thị đều có một số yêu cầu và một tiếng nói riêng phản ánh đặc trưng của mình thông qua hình ảnh kiến trúc ở đó. Hình ảnh của đô thị là tổng hợp bộ mặt kiến trúc từ các khu vực chức năng trong đô thị đến hình ảnh chủ đạo nhất, đặc trưng nhất của toàn đô thị là khu trung tâm thành phố.
Bố cục không gian kiến trúc đô thị được biểu hiện ở cơ cấu tổ chức mặt bằng Quy hoạch Xây dựng đô thị”>xây dựng đô thị và tổ chức hình khối không gian kiến trúc toàn đô thị, đặc biệt là ở các khu trung tâm. Bố cục mặt bằng được thể hiện qua việc chọn lọc hình thái không gian đô thị của hệ thống đường phố chính và các quảng trường đô thị với các khu chức năng. Hình thái quy hoạch không gian kiến trúc đô thị được hình thành nhờ điều kiện tự nhiên hỗ trợ. Thời cổ xưa trong các thuyết địa lí phong thủy Á Đông, địa lí Tả Ao hay các mô hình trong địa đạo diễn ca đã áp dụng cho việc chọn đất xây dựng và bố cục quy hoạch kiến trúc trong các quần thể công trình (hình 56).
Trong thời cổ đại và cận đại xuất hiện các loại đô thị lấy bố cục hướng tâm kiểu thành phố lí tưởng có thành quách bao bọc làm cơ sở cho bố cục không gian kiến tróc đô thị. Những công trình trọng điểm của thành phố được bố trí ở quảng trường trung tâm, nơi hội tụ của các tuyến giao thông chính (hình 57).

Ngày nay đô thị phát triển nhanh và mở rộng thành không gian lớn có bán kính hàng chục có khi hàng trăm kilômét. vấn đề bố cục không gian phong phú hơn, ngoài trung tâm chính của thành phố, các trung tâm phụ cũng phát triển mạnh theo nhiều hình thức khác nhau tạo nên những chuỗi đô thị với những bố cục kiến trúc khá hấp dẫn. Nói chung dù theo dạng bố cục nào cũng đều xuất phát từ thực tế của điều kiện tự nhiên sông, núi, ao, hồ v.v… Thành phố New Y ork với dạng ô bàn cờ cũng đã tạo nên một khu công viên lớn ở trung tâm làm hạt nhân cho mọi bố cục (hình 58).

Việc xác định bố cục không gian cần căn cứ vào các yếu tố cơ bản của bố cục, theo Kevin Lynch, có 5 thành phần cơ bản tạo nên bố cục của thành phố :
– Tuyến ;
– Nút ;
– Vành đai (bờ, rìa) ;
– Mảng ;
– Điểm nhấn, trọng điểm.
Song song với việc nghiên cứu bố cục mặt bằng quy hoạch tổng thể đô thị là việc xác định các công trình và cụm công trình trọng điểm của thành phố ở khu trung tâm. Vị trí các công trình trọng điểm bố trí ở trên các trục giao thông chính, trên quảng trường trung tâm và những nơi có vị trí tầm nhìn tốt, nhằm tạo được một tổng thể không gian kiến trúc thích hợp cho toàn thành phố và từng khu vực.